patari.org

[axis_of_resistance]

Η Οικονομία του Πολέμου: Πώς η Σύγκρουση ΗΠΑ-Ιράν Επιταχύνει τη Μετάβαση στον Πολυπολικό Κόσμο



Πέρα από τις στρατιωτικές συγκρούσεις, η αντιπαράθεση ΗΠΑ-Ιράν αναδιαμορφώνει την παγκόσμια οικονομία, επιταχύνει τη γεωοικονομική σύγκρουση και ενισχύει τη μετάβαση προς μια πολυπολική διεθνή τάξη.
«Η μεγαλύτερη νίκη είναι εκείνη που κερδίζεται χωρίς να καταστραφεί η οικονομική βάση του κράτους.»
Παράφραση βασικής αρχής του Σουν Τζου
Για δεκαετίες, οι περισσότεροι πόλεμοι αξιολογούνταν κυρίως μέσα από το πρίσμα των στρατιωτικών επιχειρήσεων. Η ισχύς μετριόταν σε στρατούς, πολεμικά πλοία, αεροσκάφη και πυραύλους, ενώ η έκβαση μιας σύγκρουσης θεωρούνταν προϊόν της υπεροχής στο πεδίο της μάχης. Στη σημερινή διεθνή πραγματικότητα, όμως, αυτή η εικόνα αποδεικνύεται ολοένα και πιο ελλιπής.
Η αντιπαράθεση μεταξύ Ηνωμένων Πολιτειών και Ιράν αναδεικνύει με ιδιαίτερη σαφήνεια ότι ο σύγχρονος πόλεμος διεξάγεται ταυτόχρονα σε πολλά επίπεδα. Στρατιωτικά πλήγματα, οικονομικές κυρώσεις, ενεργειακές ροές, θαλάσσιοι διάδρομοι, τραπεζικά συστήματα, ασφαλιστικές αγορές και διεθνή νομίσματα συνθέτουν ένα ενιαίο πεδίο αντιπαράθεσης, όπου η οικονομία δεν αποτελεί πλέον συνέπεια του πολέμου, αλλά βασικό μέσο άσκησης ισχύος.
Οι εξελίξεις στα Στενά του Ορμούζ, η κλιμάκωση των αμερικανικών κυρώσεων, οι προσπάθειες δημιουργίας εναλλακτικών χρηματοπιστωτικών μηχανισμών από οργανισμούς όπως οι BRICS και ο Οργανισμός Συνεργασίας της Σαγκάης (SCO), καθώς και η αυξανόμενη χρήση τοπικών νομισμάτων στις διεθνείς συναλλαγές, αποκαλύπτουν ότι η σημερινή σύγκρουση υπερβαίνει κατά πολύ το πλαίσιο μιας περιφερειακής κρίσης.
Πίσω από τις στρατιωτικές επιχειρήσεις εξελίσσεται μια ευρύτερη γεωοικονομική αναμέτρηση, στην οποία αμφισβητούνται οι μηχανισμοί που στήριξαν τη μονοπολική διεθνή τάξη μετά το τέλος του Ψυχρού Πολέμου. Η ισχύς δεν κρίνεται πλέον μόνο από την ικανότητα ενός κράτους να επιβληθεί στρατιωτικά, αλλά και από την ικανότητά του να ελέγχει το εμπόριο, την ενέργεια, το χρηματοπιστωτικό σύστημα και τις παγκόσμιες αλυσίδες εφοδιασμού.
Στις ενότητες που ακολουθούν εξετάζουμε πώς η κρίση μεταξύ Ηνωμένων Πολιτειών και Ιράν εξελίσσεται σε μια αντιπαράθεση δύο διαφορετικών γεωοικονομικών προτύπων, γιατί η «οικονομία του πολέμου» αναδεικνύεται στο σημαντικότερο πεδίο της σύγκρουσης και με ποιον τρόπο οι σημερινές εξελίξεις επιταχύνουν τη μετάβαση προς ένα περισσότερο πολυπολικό διεθνές σύστημα.

Οι Κυρώσεις ως Όπλο: Η Χρηματοπιστωτική Διάσταση της Σύγκρουσης
 
Στον 21ο αιώνα, η οικονομική ισχύς έχει εξελιχθεί σε έναν από τους αποτελεσματικότερους μηχανισμούς άσκησης γεωπολιτικής πίεσης. Εάν κατά τον Ψυχρό Πόλεμο οι στρατιωτικοί συνασπισμοί αποτελούσαν το βασικό εργαλείο αντιπαράθεσης, σήμερα οι χρηματοπιστωτικοί μηχανισμοί, οι κυρώσεις και ο έλεγχος των διεθνών συναλλαγών αποτελούν εξίσου σημαντικά μέσα προβολής ισχύος.
Η αμερικανική στρατηγική απέναντι στο Ιράν αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτής της λογικής. Πέρα από τις στρατιωτικές επιχειρήσεις, η Ουάσιγκτον επιχειρεί να περιορίσει την οικονομική δυνατότητα της Τεχεράνης μέσω ενός εκτεταμένου πλέγματος πρωτογενών και δευτερογενών κυρώσεων. Στόχος δεν είναι μόνο ο περιορισμός της πρόσβασης του Ιράν στις διεθνείς αγορές, αλλά και η αποτροπή τρίτων κρατών, τραπεζών και επιχειρήσεων από κάθε μορφή οικονομικής συνεργασίας μαζί του.
Η λογική αυτή βασίζεται σε ένα σημαντικό πλεονέκτημα που εξακολουθούν να διαθέτουν οι Ηνωμένες Πολιτείες: τον κεντρικό ρόλο του δολαρίου και των δυτικών χρηματοπιστωτικών υποδομών στο παγκόσμιο οικονομικό σύστημα. Όσο μεγάλο μέρος του διεθνούς εμπορίου εξακολουθεί να πραγματοποιείται σε δολάρια και να διεκπεραιώνεται μέσω δικτύων που επηρεάζονται από την αμερικανική νομοθεσία, οι οικονομικές κυρώσεις παραμένουν ιδιαίτερα αποτελεσματικό εργαλείο εξωτερικής πολιτικής.
Ωστόσο, η ολοένα συχνότερη χρήση αυτών των μηχανισμών έχει οδηγήσει αρκετά κράτη να αναζητήσουν εναλλακτικές λύσεις. Τα τελευταία χρόνια, τόσο οι BRICS όσο και ο Οργανισμός Συνεργασίας της Σαγκάης (SCO) έχουν εντείνει τις συζητήσεις για μεγαλύτερη χρήση εθνικών νομισμάτων στο διμερές εμπόριο, ανάπτυξη ανεξάρτητων διασυνοριακών συστημάτων πληρωμών και ενίσχυση της χρηματοπιστωτικής συνεργασίας μεταξύ των κρατών-μελών. Στόχος δεν είναι η άμεση αντικατάσταση του δολαρίου, αλλά η σταδιακή μείωση της εξάρτησης από ένα σύστημα που μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως μέσο πολιτικής πίεσης.
Η διαδικασία αυτή δεν είναι ούτε εύκολη ούτε άμεση. Το δολάριο εξακολουθεί να κατέχει κυρίαρχη θέση στις διεθνείς συναλλαγές και οι περισσότερες εναλλακτικές πρωτοβουλίες βρίσκονται ακόμη σε στάδιο ανάπτυξης ή αντιμετωπίζουν σημαντικές τεχνικές και θεσμικές προκλήσεις.
Παρ' όλα αυτά, η σημερινή κρίση αναδεικνύει μια βαθύτερη μεταβολή. Η πραγματική αντιπαράθεση δεν αφορά μόνο την εφαρμογή νέων κυρώσεων ή τη δημιουργία νέων μηχανισμών πληρωμών. Αφορά τη σταδιακή διαμόρφωση μιας περισσότερο αποκεντρωμένης διεθνούς οικονομικής αρχιτεκτονικής, στην οποία ολοένα περισσότερα κράτη επιδιώκουν να αποκτήσουν μεγαλύτερη αυτονομία στις χρηματοπιστωτικές και εμπορικές τους σχέσεις.
Έτσι, η οικονομία του πολέμου αποκτά μια νέα διάσταση. Δεν περιορίζεται πλέον στη χρηματοδότηση στρατιωτικών επιχειρήσεων ή στην ανθεκτικότητα της πολεμικής βιομηχανίας. Επεκτείνεται στον έλεγχο των ροών κεφαλαίου, των διεθνών πληρωμών, των νομισμάτων και των θεσμών που καθορίζουν τη λειτουργία της παγκόσμιας οικονομίας. Εκεί διαμορφώνεται πλέον ένα από τα σημαντικότερα πεδία της σύγχρονης γεωπολιτικής αντιπαράθεσης.

Το Στενό του Ορμούζ: Εκεί όπου η Ενέργεια Μετατρέπεται σε Γεωπολιτική Ισχύ
«Όποιος ελέγχει τις οδούς του εμπορίου, επηρεάζει όχι μόνο την οικονομία αλλά και τις αποφάσεις των κρατών.»
Χάλφορντ Μακίντερ
Στις περισσότερες αναλύσεις, το Στενό του Ορμούζ παρουσιάζεται ως ακόμη ένα στρατηγικό θαλάσσιο πέρασμα. Στην πραγματικότητα, αποτελεί έναν από τους σημαντικότερους κόμβους της παγκόσμιας οικονομίας. Από τη λειτουργία του εξαρτώνται όχι μόνο οι εξαγωγές πετρελαίου των κρατών του Περσικού Κόλπου, αλλά και η σταθερότητα των διεθνών εφοδιαστικών αλυσίδων, των ασφαλιστικών αγορών και της ενεργειακής ασφάλειας δεκάδων κρατών.
Για τον λόγο αυτό, κάθε στρατιωτική ένταση στην περιοχή αποκτά πολύ μεγαλύτερη σημασία από την άμεση επιχειρησιακή της διάσταση. Ακόμη και όταν οι ενεργειακές ροές δεν διακόπτονται πλήρως, η αβεβαιότητα αρκεί για να αυξήσει τα ασφάλιστρα κινδύνου, να επηρεάσει το κόστος των θαλάσσιων μεταφορών και να δημιουργήσει έντονες πιέσεις στις διεθνείς αγορές ενέργειας.
Η σημασία του Ορμούζ δεν περιορίζεται στην τιμή του αργού πετρελαίου. Τα διυλιστήρια πολλών χωρών έχουν σχεδιαστεί για να επεξεργάζονται συγκεκριμένες ποιότητες αργού που προέρχονται από τον Περσικό Κόλπο. Επομένως, οποιαδήποτε διαταραχή στις θαλάσσιες μεταφορές επηρεάζει άμεσα την παραγωγή ντίζελ, αεροπορικών καυσίμων και άλλων προϊόντων διύλισης, με συνέπειες που μεταφέρονται σταδιακά στο κόστος των μεταφορών, της βιομηχανίας και τελικά της καθημερινής οικονομικής δραστηριότητας.
Αυτή η πραγματικότητα εξηγεί γιατί η αντιπαράθεση γύρω από το Ορμούζ δεν αφορά αποκλειστικά το Ιράν και τις Ηνωμένες Πολιτείες. Για την Κίνα και την Ινδία, που συγκαταλέγονται στους μεγαλύτερους εισαγωγείς ενέργειας παγκοσμίως, η ασφάλεια των ενεργειακών διαδρομών αποτελεί ζήτημα εθνικής στρατηγικής. Αντίστοιχα, για τη Ρωσία, τις χώρες της Κεντρικής Ασίας και τα κράτη της Δυτικής Ασίας, η σταθερότητα των εμπορικών και ενεργειακών δικτύων συνδέεται άμεσα με τη συνολική οικονομική ανάπτυξη της ευρασιατικής ηπείρου.
Γι' αυτό και η αντιπαράθεση στο Ορμούζ δεν μπορεί να ερμηνευθεί μόνο ως μια περιφερειακή στρατιωτική κρίση. Αποτελεί ταυτόχρονα μια αναμέτρηση για τον έλεγχο των βασικών ενεργειακών αρτηριών της παγκόσμιας οικονομίας. Όποιος επηρεάζει τη λειτουργία αυτών των διαδρόμων δεν ασκεί πίεση μόνο στον άμεσο αντίπαλό του. Επηρεάζει τις εφοδιαστικές αλυσίδες, το διεθνές εμπόριο, τον πληθωρισμό και, τελικά, τις στρατηγικές επιλογές κρατών που βρίσκονται πολύ μακριά από το πεδίο της σύγκρουσης.
Υπό αυτή την οπτική, το Στενό του Ορμούζ λειτουργεί ως σημείο συνάντησης της γεωπολιτικής και της γεωοικονομίας. Δεν είναι απλώς ένα θαλάσσιο πέρασμα. Είναι ένας από τους χώρους όπου διαμορφώνεται η νέα ισορροπία ισχύος μεταξύ της παραδοσιακής δυτικής οικονομικής αρχιτεκτονικής και των αναδυόμενων ευρασιατικών δικτύων συνεργασίας.

Η Ευρασία και η Αναζήτηση μιας Νέας Οικονομικής Αρχιτεκτονικής
«Η σταθερότητα ενός πολιτισμού δεν εξαρτάται μόνο από την ισχύ του στρατού του, αλλά και από την ικανότητά του να οργανώνει το εμπόριο, την παραγωγή και το χρήμα σύμφωνα με τα δικά του συμφέροντα.»
Αλεξάντρ Ντούγκιν
Η αυξανόμενη χρήση των οικονομικών κυρώσεων και των χρηματοπιστωτικών περιορισμών έχει οδηγήσει αρκετά κράτη να επανεξετάσουν τον τρόπο με τον οποίο συμμετέχουν στη διεθνή οικονομία. Η συζήτηση δεν αφορά πλέον μόνο τη διαφοροποίηση των εμπορικών εταίρων ή την εξεύρεση νέων αγορών. Αφορά τη δημιουργία μηχανισμών που θα επιτρέπουν στις χώρες να διατηρούν τις οικονομικές τους σχέσεις ακόμη και σε περιόδους έντονων γεωπολιτικών εντάσεων.
Σε αυτό το πλαίσιο αποκτούν ιδιαίτερη σημασία οργανισμοί όπως οι BRICS και ο Οργανισμός Συνεργασίας της Σαγκάης (SCO). Αν και διαφέρουν ως προς τη σύνθεση και τους στόχους τους, αμφότεροι επιδιώκουν την ενίσχυση της οικονομικής συνεργασίας, την ανάπτυξη εναλλακτικών χρηματοπιστωτικών εργαλείων και τη διεύρυνση της χρήσης των εθνικών νομισμάτων στις μεταξύ τους συναλλαγές. Η έμφαση δεν δίνεται στην άμεση αντικατάσταση του δολαρίου, αλλά στη σταδιακή οικοδόμηση μεγαλύτερης οικονομικής αυτονομίας.
Η πορεία αυτή εξελίσσεται σταδιακά μέσα από πρακτικά βήματα. Η διασύνδεση εθνικών συστημάτων πληρωμών, οι συμφωνίες ανταλλαγής νομισμάτων μεταξύ κεντρικών τραπεζών, η επέκταση των διακανονισμών σε τοπικά νομίσματα και η διερεύνηση ψηφιακών διασυνοριακών υποδομών αποτελούν μέρος μιας ευρύτερης προσπάθειας δημιουργίας ενός περισσότερο αποκεντρωμένου χρηματοπιστωτικού περιβάλλοντος.
Η διαδικασία αυτή δεν είναι χωρίς δυσκολίες. Οι οικονομίες των κρατών-μελών παρουσιάζουν σημαντικές διαφορές ως προς το μέγεθος, τη νομισματική πολιτική και τον βαθμό χρηματοπιστωτικής ολοκλήρωσης. Για τον λόγο αυτό, η προτεραιότητα που δίνεται σήμερα δεν είναι η δημιουργία ενός κοινού νομίσματος, αλλά η διεύρυνση της χρήσης των εθνικών νομισμάτων και η βελτίωση της διαλειτουργικότητας των συστημάτων πληρωμών.
Υπό αυτή την οπτική, η σημερινή κρίση μεταξύ Ηνωμένων Πολιτειών και Ιράν λειτουργεί ως επιταχυντής μιας διαδικασίας που είχε ήδη ξεκινήσει. Κάθε νέα δέσμη κυρώσεων, κάθε περιορισμός στις διεθνείς πληρωμές και κάθε διαταραχή στις εμπορικές ροές ενισχύει τα κίνητρα πολλών κρατών να αναζητήσουν μεγαλύτερη οικονομική ευελιξία και να μειώσουν την εξάρτησή τους από ένα μοναδικό χρηματοπιστωτικό κέντρο.
Έτσι, η «οικονομία του πολέμου» δεν αφορά μόνο το κόστος μιας στρατιωτικής σύγκρουσης. Αφορά και την επιτάχυνση της δημιουργίας νέων οικονομικών θεσμών, νέων δικτύων συνεργασίας και νέων μηχανισμών διακανονισμού, οι οποίοι ενδέχεται να επηρεάσουν τη δομή της διεθνούς οικονομίας πολύ μετά τη λήξη της σημερινής κρίσης.

Η Οικονομία του Πολέμου και η Μετάβαση στην Πολυπολικότητα
«Η πολυπολικότητα δεν αρχίζει όταν εμφανίζονται νέες μεγάλες δυνάμεις. Αρχίζει όταν τα κράτη αποκτούν τη δυνατότητα να επιλέγουν ανεξάρτητα τους οικονομικούς και πολιτικούς τους εταίρους.»
Αλεξάντρ Ντούγκιν
Οι εξελίξεις των τελευταίων ετών δείχνουν ότι η διεθνής οικονομία εισέρχεται σταδιακά σε μια περίοδο μεγαλύτερης πολυκεντρικότητας. Η διαδικασία αυτή δεν σημαίνει ότι η υφιστάμενη διεθνής τάξη καταρρέει ούτε ότι το δολάριο παύει άμεσα να αποτελεί το κυρίαρχο νόμισμα των διεθνών συναλλαγών. Αντίθετα, αποτυπώνει μια αργή και σύνθετη διαδικασία διαφοροποίησης, κατά την οποία ολοένα περισσότερα κράτη επιδιώκουν να αποκτήσουν μεγαλύτερα περιθώρια οικονομικής και στρατηγικής αυτονομίας.
Η σύγκρουση μεταξύ Ηνωμένων Πολιτειών και Ιράν επιταχύνει αυτή τη διαδικασία. Η εκτεταμένη χρήση οικονομικών κυρώσεων, οι περιορισμοί στις διεθνείς πληρωμές και η αβεβαιότητα που δημιουργείται στις ενεργειακές αγορές ενισχύουν το ενδιαφέρον πολλών χωρών για τη δημιουργία εναλλακτικών μηχανισμών συνεργασίας. Δεν πρόκειται απαραίτητα για προσπάθεια αντιπαράθεσης προς το υπάρχον σύστημα, αλλά για αναζήτηση μεγαλύτερης ανθεκτικότητας απέναντι σε γεωπολιτικούς κινδύνους.
Στο πλαίσιο αυτό, η πολυπολικότητα αποκτά και οικονομικό περιεχόμενο. Δεν αφορά μόνο την κατανομή της στρατιωτικής ισχύος, αλλά και τη δυνατότητα των κρατών να πραγματοποιούν εμπόριο, επενδύσεις και χρηματοπιστωτικές συναλλαγές χωρίς να εξαρτώνται αποκλειστικά από μία ενιαία αρχιτεκτονική. Η σταδιακή διεύρυνση των διακανονισμών σε εθνικά νομίσματα, η ανάπτυξη νέων συστημάτων πληρωμών και η ενίσχυση περιφερειακών χρηματοπιστωτικών θεσμών αποτελούν εκφράσεις αυτής της τάσης.
Αυτό δεν σημαίνει ότι η μετάβαση θα είναι σύντομη ή χωρίς εμπόδια. Το διεθνές χρηματοπιστωτικό σύστημα εξακολουθεί να στηρίζεται σε μεγάλο βαθμό στο δολάριο, ενώ οι εναλλακτικοί μηχανισμοί βρίσκονται ακόμη σε στάδιο εξέλιξης και αντιμετωπίζουν σημαντικές τεχνικές και θεσμικές προκλήσεις. Η μετάβαση, επομένως, δεν είναι μια απότομη ρήξη αλλά μια διαδικασία σταδιακής προσαρμογής, κατά την οποία συνυπάρχουν το παλαιό και το νέο οικονομικό μοντέλο.
Ίσως αυτό να αποτελεί και το σημαντικότερο χαρακτηριστικό της σημερινής συγκυρίας. Η αντιπαράθεση γύρω από το Ιράν δεν διαμορφώνει από μόνη της τη νέα διεθνή τάξη. Λειτουργεί όμως ως καταλύτης που επιταχύνει εξελίξεις οι οποίες είχαν ήδη ξεκινήσει: την ενίσχυση της περιφερειακής συνεργασίας, τη διαφοροποίηση των χρηματοπιστωτικών εργαλείων και τη σταδιακή διαμόρφωση ενός περισσότερο πολυκεντρικού οικονομικού συστήματος, στο οποίο η ισχύς κατανέμεται ανάμεσα σε περισσότερα κέντρα αποφάσεων παρά στο παρελθόν.

Η Οικονομία του Πολέμου ως Μοχλός της Πολυπολικότητας
«Οι αυτοκρατορίες δεν καταρρέουν μόνο όταν χάνουν μάχες. Καταρρέουν όταν το κόστος της ηγεμονίας υπερβαίνει τα οφέλη της.»
Οι περισσότερες αναλύσεις αντιμετωπίζουν τον πόλεμο ως στρατιωτικό γεγονός. Μετρούν πυραύλους, αεροσκάφη, απώλειες και εδαφικά κέρδη. Ωστόσο, στη σύγχρονη γεωπολιτική, η πραγματική αναμέτρηση διεξάγεται σε ένα διαφορετικό πεδίο: στην οικονομία του πολέμου.
Κάθε πύραυλος που εκτοξεύεται, κάθε σύστημα αεράμυνας που ενεργοποιείται, κάθε δεξαμενόπλοιο που αλλάζει πορεία και κάθε νέα κύρωση μεταφράζονται σε οικονομικό κόστος. Το ερώτημα, επομένως, δεν είναι μόνο ποιος διαθέτει ισχυρότερες ένοπλες δυνάμεις, αλλά ποιος μπορεί να αντέξει οικονομικά μια μακρά σύγκρουση.
Η σημερινή αντιπαράθεση μεταξύ Ηνωμένων Πολιτειών και Ιράν αναδεικνύει ακριβώς αυτή τη διάσταση. Κάθε νέα στρατιωτική επιχείρηση συνοδεύεται από δαπάνες δισεκατομμυρίων δολαρίων, αυξημένο κόστος ασφάλισης στη ναυτιλία, διαταραχές στις ενεργειακές αλυσίδες και πίεση στις διεθνείς αγορές. Ο πόλεμος παύει να αποτελεί μόνο στρατιωτικό εργαλείο και μετατρέπεται σε οικονομική δοκιμασία αντοχής.
Από μια ευρασιατική σκοπιά, αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία. Η ισχύς ενός κράτους δεν μετριέται αποκλειστικά από το μέγεθος του στρατού του, αλλά και από την ικανότητά του να διατηρεί επί μακρόν τη στρατιωτική του παρουσία χωρίς να υπονομεύει τη δική του οικονομική βάση. Όσο αυξάνεται το κόστος της παγκόσμιας στρατιωτικής παρουσίας, τόσο περισσότερα κράτη αναζητούν εναλλακτικές μορφές συνεργασίας που μειώνουν την εξάρτησή τους από το δυτικό χρηματοπιστωτικό σύστημα.
Ακριβώς εδώ αρχίζει να συνδέεται η οικονομία του πολέμου με την πολυπολικότητα.
Οι πρωτοβουλίες που αναπτύσσονται τα τελευταία χρόνια στο πλαίσιο των BRICS και του Οργανισμού Συνεργασίας της Σαγκάης (SCO), όπως η ενίσχυση των συναλλαγών σε εθνικά νομίσματα, η ανάπτυξη εναλλακτικών χρηματοπιστωτικών μηχανισμών και η δημιουργία νέων επενδυτικών εργαλείων, δεν εμφανίζονται σε περίοδο ειρήνης τυχαία. Αποτελούν προσπάθειες περιορισμού της ευπάθειας απέναντι στις κυρώσεις και στη χρησιμοποίηση του διεθνούς χρηματοπιστωτικού συστήματος ως εργαλείου πίεσης.
Με άλλα λόγια, όσο αυξάνεται η οικονομική πίεση μέσω πολέμων και κυρώσεων, τόσο ισχυρότερα γίνονται τα κίνητρα για τη δημιουργία ενός περισσότερο αποκεντρωμένου διεθνούς οικονομικού συστήματος.
Η ειρωνεία της ιστορίας είναι εμφανής. Πολιτικές που σχεδιάζονται για να διατηρήσουν την υφιστάμενη διεθνή τάξη ενδέχεται, μακροπρόθεσμα, να επιταχύνουν τη δημιουργία των θεσμών που φιλοδοξούν να τη μεταβάλουν. Η γεωπολιτική έχει αυτή τη δυσάρεστη συνήθεια να μετατρέπει τις βραχυπρόθεσμες νίκες σε μακροπρόθεσμες στρατηγικές προκλήσεις. Οι αυτοκρατορίες σπάνια το παραδέχονται εγκαίρως.

Η Νέα Γεωοικονομική Σκακιέρα: Από τις Κυρώσεις στις Εναλλακτικές Δομές
«Η μεγαλύτερη δύναμη δεν είναι να αποκλείεις τον αντίπαλό σου, αλλά να τον αναγκάζεις να δημιουργήσει έναν νέο δρόμο.»
Οι οικονομικές κυρώσεις αποτέλεσαν για δεκαετίες ένα από τα αποτελεσματικότερα εργαλεία της αμερικανικής εξωτερικής πολιτικής. Η δυνατότητα αποκλεισμού κρατών από το διεθνές χρηματοπιστωτικό σύστημα, η πρόσβαση στο δολάριο και η επιβολή δευτερογενών κυρώσεων έδιναν στην Ουάσιγκτον μια μορφή ισχύος που ξεπερνούσε κατά πολύ τη στρατιωτική της παρουσία.
Σήμερα, όμως, αρχίζει να διαμορφώνεται ένα διαφορετικό φαινόμενο.
Όσο περισσότερο χρησιμοποιείται το χρηματοπιστωτικό σύστημα ως εργαλείο γεωπολιτικής πίεσης, τόσο περισσότερα κράτη επενδύουν στη δημιουργία εναλλακτικών μηχανισμών συναλλαγών και πληρωμών. Δεν πρόκειται απαραίτητα για μια προσπάθεια ανατροπής του υφιστάμενου συστήματος, αλλά για μια στρατηγική μείωσης της εξάρτησης από αυτό.
Η Κίνα επιταχύνει την ανάπτυξη διασυνοριακών μηχανισμών πληρωμών σε γουάν, η Ρωσία επεκτείνει τα δικά της χρηματοπιστωτικά δίκτυα, ενώ στο πλαίσιο των BRICS και του Οργανισμού Συνεργασίας της Σαγκάης συζητούνται ολοένα συχνότερα διακανονισμοί σε εθνικά νομίσματα, διασύνδεση υφιστάμενων συστημάτων πληρωμών και νέα εργαλεία χρηματοπιστωτικής συνεργασίας.
Αξίζει να σημειωθεί ότι οι πρωτοβουλίες αυτές δεν σημαίνουν πως έχει ήδη δημιουργηθεί ένα πλήρως λειτουργικό εναλλακτικό σύστημα ούτε ότι το δολάριο απειλείται άμεσα. Οι περισσότερες βρίσκονται ακόμη σε στάδιο ανάπτυξης ή πιλοτικής εφαρμογής. Ωστόσο, η ίδια η κατεύθυνση των εξελίξεων είναι ενδεικτική μιας ευρύτερης τάσης διαφοροποίησης.
Η κρίση γύρω από το Ιράν λειτουργεί ως επιταχυντής αυτής της διαδικασίας.
Οι νέες αμερικανικές απειλές για ενίσχυση των δευτερογενών κυρώσεων δεν αφορούν μόνο την Τεχεράνη. Αφορούν επίσης τράπεζες, εταιρείες και κράτη που διατηρούν οικονομικές σχέσεις μαζί της. Έτσι, το δίλημμα που τίθεται σε πολλές χώρες δεν είναι πλέον μόνο πολιτικό, αλλά και οικονομικό: πώς μπορούν να συνεχίσουν το εμπόριό τους χωρίς να εκτίθενται στον κίνδυνο αποκλεισμού από το αμερικανικό χρηματοπιστωτικό σύστημα.
Από αυτήν την οπτική, η οικονομία του πολέμου δεν αφορά μόνο το κόστος των πυραύλων ή των αεροπλανοφόρων. Αφορά και την επιτάχυνση της δημιουργίας παράλληλων οικονομικών θεσμών, οι οποίοι πριν από λίγα χρόνια αντιμετωπίζονταν ως θεωρητικά σχέδια και σήμερα εξελίσσονται σε συγκεκριμένα στρατηγικά έργα.
Η ιστορία δείχνει ότι τα μεγάλα οικονομικά συστήματα σπάνια αντικαθίστανται απότομα. Συνήθως συνυπάρχουν για μεγάλα χρονικά διαστήματα, μέχρι να διαμορφωθεί μια νέα ισορροπία. Η μετάβαση προς έναν περισσότερο πολυπολικό οικονομικό κόσμο, εφόσον συνεχιστεί, πιθανότατα θα ακολουθήσει αυτήν ακριβώς τη λογική: όχι μέσω μιας θεαματικής ρήξης, αλλά μέσω της σταδιακής δημιουργίας εναλλακτικών επιλογών. Και όπως συμβαίνει συχνά στην ιστορία, οι μεγαλύτερες αλλαγές ξεκινούν όχι από μια μεγάλη νίκη, αλλά από την απόφαση πολλών κρατών να μην εξαρτώνται πλέον από έναν μόνο δρόμο.

Το Κόστος της Ηγεμονίας και το Όριο της Ισχύος
«Καμία μεγάλη δύναμη δεν χάνει την πρωτοκαθεδρία της σε μία μάχη. Τη χάνει όταν δεν μπορεί πλέον να χρηματοδοτεί την παγκόσμια παρουσία της.»
Στην ιστορία των διεθνών σχέσεων, η ισχύς δεν εξαντλείται μόνο στο πεδίο της μάχης. Εξαντλείται και στους κρατικούς προϋπολογισμούς.
Η διατήρηση στρατιωτικών βάσεων σε δεκάδες χώρες, η προστασία θαλάσσιων εμπορικών διαδρόμων, η ανάπτυξη αεροπλανοφόρων, οι επιχειρήσεις αποτροπής και η συνεχής ανανέωση οπλικών συστημάτων συνιστούν ένα οικονομικό βάρος που αυξάνεται όσο διευρύνεται η γεωγραφική έκταση των υποχρεώσεων μιας υπερδύναμης.
Η σημερινή κρίση στον Περσικό Κόλπο υπενθυμίζει αυτή την πραγματικότητα.
Κάθε νέα επιχείρηση απαιτεί αναχαίτιση πυραύλων, αντικατάσταση πολύπλοκων οπλικών συστημάτων, αυξημένη ναυτική παρουσία και ενίσχυση της στρατιωτικής εφοδιαστικής αλυσίδας. Ακόμη και όταν οι στρατιωτικοί στόχοι επιτυγχάνονται, το οικονομικό κόστος παραμένει και συσσωρεύεται.
Παράλληλα, οι ανταγωνιστές των Ηνωμένων Πολιτειών δεν επιδιώκουν πάντοτε να ανταγωνιστούν συμμετρικά την αμερικανική ισχύ. Αντί να αναμετρηθούν με την Ουάσιγκτον σε κάθε τομέα, συχνά επενδύουν σε μέσα που αυξάνουν το κόστος της αμερικανικής παρουσίας, χωρίς να απαιτούν αντίστοιχες δικές τους δαπάνες. Η ασύμμετρη στρατηγική βασίζεται ακριβώς σε αυτή τη λογική: να καταστεί η διατήρηση της υφιστάμενης ισορροπίας ολοένα και πιο δαπανηρή.
Η οικονομία του πολέμου μετατρέπεται έτσι σε οικονομία της φθοράς.
Ταυτόχρονα, αρκετά κράτη της Ευρασίας και του Παγκόσμιου Νότου επιλέγουν να επενδύσουν όχι στην αντιπαράθεση, αλλά στη διαφοροποίηση. Αναπτύσσουν νέους διαδρόμους μεταφορών, επεκτείνουν τις εμπορικές συναλλαγές σε εθνικά νομίσματα και ενισχύουν περιφερειακούς θεσμούς συνεργασίας, με στόχο τη μείωση της στρατηγικής τους εξάρτησης από ένα μόνο οικονομικό ή χρηματοπιστωτικό κέντρο.
Αυτό δεν σημαίνει ότι η αμερικανική ισχύς παύει να αποτελεί τον κυρίαρχο παράγοντα του διεθνούς συστήματος. Οι Ηνωμένες Πολιτείες εξακολουθούν να διαθέτουν τη μεγαλύτερη στρατιωτική, τεχνολογική και χρηματοπιστωτική ισχύ στον κόσμο. Ωστόσο, η συζήτηση μετατοπίζεται σταδιακά από το ποιος είναι ισχυρότερος στο ποιος μπορεί να διατηρήσει αυτή την ισχύ με το μικρότερο δυνατό κόστος.
Και ίσως εκεί βρίσκεται η βαθύτερη διάσταση της σημερινής συγκυρίας.
Οι μεγάλες γεωπολιτικές μεταβάσεις δεν προκαλούνται μόνο από την άνοδο νέων δυνάμεων. Προκαλούνται και όταν η διατήρηση της υπάρχουσας τάξης γίνεται ολοένα πιο ακριβή για εκείνον που την εγγυάται. Η οικονομία του πολέμου, τελικά, δεν μετρά μόνο πόσο κοστίζει μια σύγκρουση. Μετρά και πόσο κοστίζει η ίδια η ηγεμονία.

Ο Πόλεμος ως Επιταχυντής της Νέας Διεθνούς Τάξης
«Η ιστορία δεν αλλάζει συνήθως από μία μάχη. Αλλάζει όταν αλλάζει ο τρόπος με τον οποίο οι κοινωνίες παράγουν, εμπορεύονται και ασκούν ισχύ.»
Η κρίση μεταξύ Ηνωμένων Πολιτειών και Ιράν δεν αποτελεί απλώς ακόμη ένα επεισόδιο στρατιωτικής αντιπαράθεσης στη Μέση Ανατολή. Πίσω από τα πλήγματα, τις κυρώσεις και τις διπλωματικές πρωτοβουλίες εξελίσσεται μια βαθύτερη διαδικασία: η σταδιακή μεταβολή του τρόπου με τον οποίο οργανώνεται η παγκόσμια οικονομία και, μαζί της, η διεθνής ισορροπία ισχύος.
Η οικονομία του πολέμου δεν μετρά μόνο το κόστος των στρατιωτικών επιχειρήσεων. Μετρά το κόστος της διατήρησης της ηγεμονίας, την ανθεκτικότητα των οικονομιών απέναντι στις κυρώσεις, την ασφάλεια των ενεργειακών και εμπορικών διαδρόμων και την ικανότητα των κρατών να οικοδομούν νέες μορφές συνεργασίας όταν οι παραδοσιακοί μηχανισμοί γίνονται πεδίο γεωπολιτικής αντιπαράθεσης.
Η σημερινή συγκυρία δείχνει ότι ολοένα περισσότερες χώρες επιχειρούν να διαφοροποιήσουν τις οικονομικές και χρηματοπιστωτικές τους επιλογές. Δεν πρόκειται απαραίτητα για απόρριψη της υπάρχουσας διεθνούς τάξης, αλλά για αναζήτηση μεγαλύτερης στρατηγικής αυτονομίας. Η ανάπτυξη περιφερειακών θεσμών, η διεύρυνση των συναλλαγών σε εθνικά νομίσματα και η ενίσχυση νέων οικονομικών διαδρόμων αποτελούν εκφράσεις αυτής της τάσης.
Αυτό δεν σημαίνει ότι η μονοπολική περίοδος έχει ήδη τερματιστεί ούτε ότι ένας πλήρως διαμορφωμένος πολυπολικός κόσμος έχει αντικαταστήσει το προηγούμενο σύστημα. Οι μεταβάσεις στην ιστορία είναι συνήθως μακρές, άνισες και γεμάτες αντιφάσεις. Για μεγάλα χρονικά διαστήματα, παλαιές και νέες δομές συνυπάρχουν, ανταγωνίζονται και αλληλοεπηρεάζονται.
Ίσως, λοιπόν, το σημαντικότερο συμπέρασμα της σημερινής κρίσης να μην αφορά ποιος κέρδισε ένα στρατιωτικό επεισόδιο ή ποιος πέτυχε έναν διπλωματικό στόχο. Το ουσιαστικό ερώτημα είναι αν κάθε νέα σύγκρουση επιταχύνει τη δημιουργία ενός διεθνούς περιβάλλοντος όπου η οικονομική ισχύς, η τεχνολογία, οι χρηματοπιστωτικοί θεσμοί και οι περιφερειακές συνεργασίες κατανέμονται σταδιακά ανάμεσα σε περισσότερα κέντρα αποφάσεων.
Αν αυτό συνεχιστεί, τότε η οικονομία του πολέμου δεν θα αποτελεί μόνο συνέπεια των γεωπολιτικών ανταγωνισμών. Θα αποτελεί έναν από τους βασικούς μηχανισμούς μέσω των οποίων διαμορφώνεται η διεθνής τάξη του 21ου αιώνα. Και όπως συμβαίνει συχνά στην ιστορία, οι μεγαλύτερες αλλαγές δεν ανακοινώνονται με μια συνθήκη ή μια μάχη. Γίνονται αντιληπτές μόνο όταν ο κόσμος έχει ήδη αρχίσει να λειτουργεί με διαφορετικούς κανόνες.